اسپیسر آرماتور بندی قطعه ای کوچک اما مهم در اجرای سازه های بتن مسلح است که میلگرد را در فاصله تعیین شده از قالب، کف کار یا شبکه دیگر آرماتور نگه می دارد. به کمک این قطعه، پوشش بتن اطراف میلگرد مطابق نقشه اجرا می شود و احتمال جابه جایی شبکه آرماتور هنگام بتن ریزی کاهش پیدا می کند.
انتخاب اسپیسر فقط به خرید یک قطعه پلاستیکی یا بتنی با ارتفاع مشخص محدود نیست. نوع عضو سازه، مقدار کاور درج شده در نقشه، قطر و وزن میلگردها، شرایط سطح زیرکار، نحوه بتن ریزی و میزان رفت و آمد روی شبکه آرماتور همگی باید در انتخاب آن بررسی شوند.
در این راهنما از شهر قالب، با مفهوم اسپیسر، انواع آن، کاربرد در فونداسیون، سقف، ستون و دیوار، روش انتخاب، نحوه نصب، تعداد تقریبی و مهم ترین اشتباهات اجرایی آشنا می شوید.
اسپیسر آرماتور بندی چیست؟
اسپیسر آرماتور بندی یا فاصله گذار میلگرد، وسیله ای است که آرماتورها را پیش از بتن ریزی و هنگام اجرای بتن در موقعیت تعیین شده نگه می دارد. این قطعه معمولا میان میلگرد و سطح قالب، بتن مگر، کف کار یا یک شبکه دیگر از میلگردها قرار می گیرد.
در منابع تخصصی، اسپیسر به عنوان وسیله ای برای حفظ موقعیت صحیح آرماتور تعریف شده است. نگهدارنده های آرماتور نیز با هدف دستیابی به عمق مناسب پوشش بتن استفاده می شوند. بنابراین، وظیفه مستقیم اسپیسر شکل دادن بتن یا افزایش مقاومت میلگرد نیست؛ بلکه باید فاصله طراحی شده را در زمان اجرا حفظ کند.
برای درک بهتر، یک فونداسیون را در نظر بگیرید. اگر شبکه میلگرد مستقیما روی بتن مگر قرار گیرد، بخشی از میلگرد بدون پوشش کافی بتن باقی می ماند. اگر همین شبکه با قطعات نامناسب و دارای ارتفاع متفاوت بالا آورده شود، کاور زیر میلگرد یکنواخت نخواهد بود. اسپیسر مناسب شبکه را در ارتفاع مشخص نگه می دارد تا بتن بتواند فضای زیر و اطراف میلگرد را پر کند.
در اعضای قائم مانند دیوار و ستون نیز اسپیسر مانع نزدیک شدن قفسه آرماتور به سطح قالب می شود. به این ترتیب، پس از باز کردن قالب، میلگرد نباید در فاصله ای کمتر از مقدار طراحی شده نسبت به سطح بتن قرار گرفته باشد.
تفاوت اسپیسر با کاور بتن چیست؟
اسپیسر و کاور بتن دو مفهوم مرتبط اما متفاوت هستند:
- کاور بتن فاصله میان خارجی ترین سطح میلگرد و سطح نهایی بتن است.
- اسپیسر وسیله ای است که برای ایجاد و نگهداری این فاصله به کار می رود.
به بیان ساده، کاور یک اندازه است و اسپیسر یک قطعه اجرایی. ممکن است در بازار به اسپیسر «کاور میلگرد» نیز گفته شود، اما از نظر فنی بهتر است این دو اصطلاح از یکدیگر تفکیک شوند.
مقدار کاور برای تمام سازه ها یکسان نیست. این مقدار با توجه به نوع عضو، شرایط محیطی، تماس یا عدم تماس با خاک، الزامات دوام، مقاومت در برابر حریق، قطر آرماتور و ضوابط طراحی مشخص می شود. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان نیز تعیین ضخامت پوشش میلگرد را بخشی از اطلاعات لازم در نقشه های سازه می داند. بنابراین، ارتفاع اسپیسر نباید براساس حدس یا یک جدول عمومی انتخاب شود و نقشه سازه و مشخصات فنی پروژه در اولویت قرار دارند.
تفاوت اسپیسر با خرک میلگرد چیست؟
اسپیسر و خرک هر دو برای نگه داشتن آرماتور در موقعیت صحیح استفاده می شوند، اما معمولا وظیفه یکسانی ندارند.
| قطعه | وظیفه اصلی | محل استفاده رایج |
|---|---|---|
| اسپیسر کفی | حفظ فاصله شبکه زیرین از قالب یا کف | فونداسیون، دال، تیر و سقف |
| اسپیسر دیواری | حفظ فاصله جانبی آرماتور از قالب قائم | ستون، دیوار و مقاطع گرد |
| خرک میلگرد | نگهداری شبکه فوقانی نسبت به شبکه زیرین | فونداسیون دو شبکه، دال ضخیم و سقف |
| دابل فیکس یا نگهدارنده دو شبکه | تثبیت همزمان دو لایه آرماتور در برخی سیستم ها | اعضای دارای شبکه پایین و بالا |
در یک فونداسیون دو شبکه ممکن است اسپیسر زیر شبکه پایین قرار گیرد و خرک، شبکه بالا را در ارتفاع طراحی شده نگه دارد. استفاده از اسپیسر کفی کم ظرفیت به جای خرک می تواند باعث افت شبکه فوقانی شود. از طرف دیگر، خرک به تنهایی کاور زیر شبکه پایین را تامین نمی کند.
چرا استفاده از اسپیسر در آرماتور بندی ضروری است؟
میلگردها باید پس از بتن ریزی در همان موقعیتی قرار داشته باشند که طراح سازه مشخص کرده است. بستن میلگردها با سیم آرماتور بندی به تنهایی همیشه برای حفظ فاصله شبکه از قالب کافی نیست. وزن شبکه، رفت و آمد کارگران، قرار دادن شیلنگ پمپ، حرکت بتن تازه و عملیات تراکم ممکن است موجب تغییر موقعیت آرماتورها شود.
مهم ترین دلایل استفاده از اسپیسر عبارتند از:
تامین پوشش بتن روی میلگرد
اصلی ترین وظیفه اسپیسر، حفظ فاصله آرماتور از سطح نهایی بتن است. پوشش بتن بخشی از سیستم محافظتی آرماتور محسوب می شود و باید مطابق نقشه اجرا شود.
اگر کاور کمتر از مقدار طراحی شده باشد، میلگرد به سطح خارجی نزدیک تر می شود. اگر کاور بیش از اندازه شود نیز ممکن است موقعیت موثر آرماتور نسبت به مقطع تغییر کند. در نتیجه، هدف فقط ایجاد فاصله بیشتر نیست؛ بلکه ایجاد فاصله صحیح و یکنواخت است.
جلوگیری از تماس مستقیم میلگرد با قالب یا زمین
تماس میلگرد با کف، بتن مگر یا قالب باعث از بین رفتن پوشش بتن در همان نقطه می شود. اسپیسر باید میان میلگرد و سطح زیر آن قرار گیرد و شبکه را به شکلی پایدار نگه دارد.
در فونداسیون، تماس مستقیم میلگرد با خاک، قطعات شکسته، چوب یا لقمه های نامنظم نمی تواند جایگزین مطمئنی برای اسپیسر مشخص شده در پروژه باشد. مصالح جایگزین ممکن است ارتفاع یکسان، ظرفیت کافی یا سازگاری لازم با بتن را نداشته باشند.
تثبیت شبکه آرماتور
اسپیسر مناسب، موقعیت شبکه میلگرد را هنگام آماده سازی و بتن ریزی پایدارتر می کند. این موضوع در شبکه های سنگین، میلگردهای با قطر بالا، سطوح شیب دار و اعضای قائم اهمیت بیشتری دارد.
البته اسپیسر به تنهایی جایگزین بستن صحیح میلگردها، مهار قفسه آرماتور یا خرک های لازم نیست. تمام اجزای نگهدارنده باید به صورت یک سیستم هماهنگ عمل کنند.
ایجاد فضای لازم برای عبور بتن
هنگامی که میلگرد به کف یا قالب چسبیده باشد، بتن نمی تواند به شکل مناسب زیر یا کنار آن قرار گیرد. ایجاد فاصله صحیح به عبور بتن و احاطه شدن آرماتور کمک می کند.
این موضوع به معنی آن نیست که نصب اسپیسر به تنهایی تراکم مناسب بتن را تضمین می کند. روانی بتن، تراکم میلگرد، روش بتن ریزی و ویبره نیز باید کنترل شوند.
کمک به یکنواختی سطح نهایی بتن
در اعضایی که سطح بتن اهمیت ظاهری دارد، فاصله یکنواخت آرماتور از قالب و انتخاب اسپیسر مناسب می تواند احتمال مشاهده نقاط نامنظم یا نزدیک شدن میلگرد به سطح را کاهش دهد.
برای بتن اکسپوز باید علاوه بر ظرفیت اسپیسر، شکل سطح تماس، رنگ، رد احتمالی روی بتن و تایید دستگاه نظارت نیز بررسی شود.
کاربرد اسپیسر در قسمت های مختلف سازه
اسپیسر یک محصول واحد برای تمام قسمت های ساختمان نیست. شکل، ظرفیت و نحوه نصب آن براساس محل استفاده تغییر می کند.
اسپیسر فونداسیون
در فونداسیون، اسپیسر معمولا برای حفظ کاور زیر شبکه پایین استفاده می شود. اگر فونداسیون دارای شبکه بالایی باشد، خرک یا نگهدارنده مناسب نیز برای حفظ فاصله دو شبکه لازم است.
اسپیسر فونداسیون باید بتواند وزن شبکه آرماتور و بخشی از بارهای موقت اجرا را بدون شکست یا تغییر شکل نامطلوب تحمل کند. سطح پایه نیز باید متناسب با بستر باشد. برای مثال، یک پایه بسیار کوچک ممکن است روی سطح نرم یا عایق فرو برود.
در انتخاب اسپیسر فونداسیون موارد زیر اهمیت دارند:
- مقدار کاور زیرین در نقشه
- وزن شبکه پایین
- قطر و فاصله میلگردها
- وجود شبکه فوقانی
- جنس و سختی بستر
- حجم رفت و آمد روی آرماتور
- روش بتن ریزی
- فاصله مجاز تکیه گاه ها
اسپیسر سقف و دال
در سقف و دال، اسپیسرهای کفی برای نگهداری آرماتور پایین و خرک یا چیر برای نگهداری میلگردهای فوقانی به کار می روند. شبکه سقف ممکن است در اثر حرکت کارگران، قرار گرفتن تجهیزات یا عبور شیلنگ بتن خم شود؛ بنابراین تنها نصب چند اسپیسر در گوشه های شبکه کافی نیست.
در دال های دارای قالب زیرین، سطح تماس اسپیسر با قالب نیز اهمیت دارد. اسپیسر نباید به قالب آسیب بزند، روی سطح حرکت کند یا پس از بتن ریزی اثر نامطلوبی بر نمای زیر سقف بگذارد.
اسپیسر تیر
در تیرها باید پوشش زیرین و جانبی آرماتورها حفظ شود. اسپیسرهای زیرین، قفسه تیر را از کف قالب فاصله می دهند و اسپیسرهای جانبی مانع تماس خاموت یا میلگرد طولی با بدنه قالب می شوند.
هنگام انتخاب باید توجه شود که کاور از خارجی ترین آرماتور، از جمله خاموت، تا سطح بتن اندازه گیری می شود. قرار دادن اسپیسر فقط زیر میلگرد طولی و نادیده گرفتن خاموت می تواند باعث خطای اجرایی شود.
اسپیسر ستون
در ستون، اسپیسرهای چرخشی یا دیواری به خاموت یا آرماتور متصل می شوند تا قفسه ستون از قالب فاصله داشته باشد. اسپیسر باید در چند جهت نصب شود، زیرا قفسه ممکن است هنگام بستن قالب یا بتن ریزی به یک سمت حرکت کند.
تعداد و محل اسپیسرها باید به گونه ای باشد که در تمام ارتفاع، فاصله قفسه از قالب حفظ شود. نصب چند اسپیسر فقط در قسمت پایین ستون برای کنترل کل ارتفاع کافی نیست.
اسپیسر دیوار بتنی
در دیوارهای بتنی، اسپیسر دیواری معمولا به میلگرد افقی یا قائم متصل می شود. شکل چرخشی برخی مدل ها اجازه می دهد با سطح قالب تماس محدود و پایدار ایجاد شود.
در دیوار دو شبکه، علاوه بر حفظ کاور دو طرف، فاصله میان شبکه ها نیز باید کنترل شود. اسپیسر سطحی، نگهدارنده بین دو شبکه و اتصالات قالب هرکدام وظیفه متفاوتی دارند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
اسپیسر قطعات پیش ساخته
در تولید قطعات پیش ساخته، دقت موقعیت آرماتور و کیفیت سطح نهایی اهمیت زیادی دارد. نوع اسپیسر باید با روش تولید، قالب، تراکم بتن و الزامات ظاهری قطعه هماهنگ باشد.
در این کاربرد، تکرارپذیری ابعاد، ثبات محصول و عدم تغییر شکل زیر بار اهمیت ویژه ای پیدا می کند.
انواع اسپیسر از نظر جنس
نگهدارنده های آرماتور می توانند از مواد سیمانی پیش ساخته، مواد پلاستیکی یا کامپوزیتی و فلز ساخته شوند. CRSI نیز مواد فلزی، سیمانی و کامپوزیتی یا پلاستیکی را در دسته مواد مورد استفاده برای نگهدارنده های آرماتور قرار می دهد، مشروط بر اینکه محصول از نظر سازه ای سالم و در بتن خنثی باشد.
اسپیسر پلاستیکی
اسپیسر پلاستیکی به دلیل وزن کم، تنوع شکل و نصب سریع در بسیاری از پروژه های ساختمانی استفاده می شود. مدل های پلاستیکی می توانند دارای قفل میلگرد، پایه پهن، سطح تخت یا شکل چرخشی باشند.
مزایای رایج:
- حمل و نصب آسان
- تنوع زیاد در ارتفاع و شکل
- امکان اتصال سریع به میلگرد
- مناسب بودن برای بسیاری از اعضای معمول ساختمانی
- عدم زنگ زدگی خود قطعه
محدودیت ها:
- ظرفیت بار مدل های مختلف یکسان نیست.
- محصول کم کیفیت ممکن است زیر وزن شبکه تغییر شکل دهد.
- پایه کوچک ممکن است در سطح نرم فرو برود.
- بعضی مدل ها برای میلگرد سنگین یا رفت و آمد زیاد مناسب نیستند.
- رفتار محصول باید براساس مشخصات تولیدکننده و شرایط پروژه ارزیابی شود.
عبارت «پلاستیکی» به تنهایی نشان دهنده ظرفیت یا کیفیت محصول نیست. نوع پلیمر، طراحی پایه، ضخامت اجزا، کیفیت تولید و شیوه قفل شدن روی میلگرد در عملکرد موثر هستند.
اسپیسر بتنی
اسپیسر بتنی یا لقمه بتنی معمولا از مصالح سیمانی ساخته می شود و برای کاربردهایی که ظرفیت بیشتر یا سازگاری سطحی با بتن اهمیت دارد مورد توجه قرار می گیرد.
مزایای رایج:
- مقاومت فشاری مناسب در صورت تولید استاندارد
- سازگاری بیشتر جنس سطح با بتن اطراف
- امکان استفاده برای شبکه های سنگین تر با انتخاب محصول مناسب
- پایداری مناسب روی برخی بسترها
- مناسب بودن برای بعضی پروژه های صنعتی و عمرانی
محدودیت ها:
- وزن بیشتر نسبت به مدل پلاستیکی
- حمل و نصب کندتر
- احتمال شکست در صورت تولید یا جابه جایی نامناسب
- ضرورت کنترل ابعاد و مقاومت
- نیاز به روش مناسب اتصال به آرماتور
هر قطعه بتنی دست ساز را نمی توان اسپیسر استاندارد دانست. اگر لقمه ها دارای ارتفاع متفاوت، بتن ضعیف، لبه شکسته یا سیم نامناسب باشند، کاور یکنواخت ایجاد نمی کنند.
اسپیسر فلزی
اسپیسر یا چیر فلزی بیشتر برای نگهداری شبکه فوقانی، آرماتورهای سنگین یا شرایطی استفاده می شود که ظرفیت بالاتر لازم است. خرک های ساخته شده از میلگرد نیز در این گروه عملکردی قرار می گیرند، هرچند شکل و طراحی آن ها باید براساس نقشه یا دستور اجرایی باشد.
مزایای رایج:
- ظرفیت مناسب برای بارهای سنگین با طراحی صحیح
- امکان ساخت در ارتفاع های مختلف
- مناسب برای نگهداری شبکه فوقانی
- پایداری مناسب در اعضای ضخیم
محدودیت ها:
- احتمال خوردگی یا ایجاد اثر روی سطح در صورت تماس نامناسب با قالب
- نیاز به طراحی و مهار صحیح
- امکان سوراخ کردن یا آسیب زدن به سطوح حساس
- وزن و هزینه بیشتر در برخی کاربردها
پایه فلزی نباید بدون بررسی تا سطح خارجی بتن امتداد پیدا کند. نوع پوشش، محافظ پایه و مشخصات پروژه باید رعایت شود.
مقایسه اسپیسر پلاستیکی، بتنی و فلزی
| معیار | پلاستیکی | بتنی | فلزی |
|---|---|---|---|
| وزن | کم | متوسط تا زیاد | متوسط |
| سرعت نصب | بالا | متوسط | وابسته به نوع |
| تنوع شکل | بسیار زیاد | متوسط | بیشتر به صورت خرک و چیر |
| کاربرد رایج | اعضای معمول و سبک تا متوسط | شبکه های سنگین و پروژه های خاص | شبکه فوقانی و بارهای بیشتر |
| ریسک اصلی | تغییر شکل یا شکست محصول کم کیفیت | شکست یا اختلاف ابعاد | خوردگی و تماس نامناسب با سطح |
| معیار تصمیم | ظرفیت، قفل و سطح پایه | مقاومت، ابعاد و کیفیت تولید | طراحی، مهار و محافظت |
| انتخاب نهایی | براساس نقشه و شرایط اجرا | براساس نقشه و شرایط اجرا | براساس نقشه و شرایط اجرا |
هیچ جنس واحدی در تمام پروژه ها بهترین انتخاب نیست. نوع مناسب باید با توجه به وظیفه قطعه و شرایط واقعی کارگاه انتخاب شود.
انواع اسپیسر از نظر محل نصب و شکل
نام های تجاری اسپیسر ممکن است میان تولیدکنندگان متفاوت باشد. بنابراین، هنگام خرید نباید فقط به نام محصول تکیه کرد. ارتفاع، محدوده قطر میلگرد، ظرفیت بار، نوع پایه، شیوه اتصال و کاربرد پیشنهادی تولیدکننده باید بررسی شوند.
اسپیسرهای کفی یا افقی
این محصولات زیر میلگرد یا شبکه آرماتور قرار می گیرند و کاور پایین را تامین می کنند.
مینی فیکس
مینی فیکس معمولا برای میلگردهای سبک تر و شبکه هایی با بار محدود استفاده می شود. ابعاد کوچک و نصب سریع از ویژگی های آن است، اما نباید برای شبکه ای سنگین تر از ظرفیت اعلام شده انتخاب شود.
ماکس فیکس
ماکس فیکس معمولا دارای پایه و بدنه مقاوم تری نسبت به مدل های سبک است و در شبکه های متوسط کاربرد دارد. شکل قفل باید با قطر میلگرد هماهنگ باشد.
هارد فیکس
هارد فیکس برای شرایطی طراحی می شود که تحمل بار بیشتری نسبت به مدل های سبک لازم است. انتخاب آن برای فونداسیون یا شبکه سنگین باید براساس مشخصات واقعی محصول انجام شود، زیرا ظرفیت تمام مدل هایی که با این نام عرضه می شوند یکسان نیست.
فلت فیکس
فلت فیکس دارای سطح پایه نسبتا تخت است و در قالب ها یا سطوحی که توزیع فشار و ثبات پایه اهمیت دارد استفاده می شود.
راند بیس یا پایه گرد
پایه گرد، سطح اتکای بیشتری نسبت به پایه های بسیار باریک فراهم می کند و می تواند برای برخی بسترها مناسب باشد. با این حال، قطر پایه باید با شرایط سطح زیرکار هماهنگ شود.
یوفیکس
یوفیکس معمولا به شکل U طراحی می شود و میلگرد روی بخش منحنی آن قرار می گیرد. برخی مدل ها قفل کامل ندارند و برای موقعیت هایی مناسب هستند که قرارگیری سریع مورد نظر است.
اسپیسرهای دیواری یا عمودی
این اسپیسرها روی آرماتور اعضای قائم نصب می شوند تا فاصله جانبی از قالب حفظ شود.
ویل فیکس
ویل فیکس یا اسپیسر چرخشی، شکلی شبیه چرخ دارد و به میلگرد متصل می شود. پره های پیرامونی آن با قالب تماس پیدا می کنند و امکان حفظ فاصله در جهات مختلف را فراهم می سازند.
این نوع اسپیسر در ستون، دیوار، قفسه های گرد و قطعات پیش ساخته کاربرد دارد.
کیج فیکس
کیج فیکس برای تثبیت قفسه آرماتور و حفظ فاصله جانبی در برخی اعضای قائم یا قفسه های سنگین استفاده می شود. مشخصات آن باید با قطر میلگرد و فشار جانبی حین اجرا هماهنگ باشد.
ساید فیکس
ساید فیکس برای حفظ فاصله جانبی میلگرد از قالب طراحی می شود. اتصال محکم آن اهمیت دارد تا هنگام بستن قالب یا حرکت بتن از میلگرد جدا نشود.
اسپیسر بین دو شبکه و خرک
در دال ها و فونداسیون های دو شبکه، باید فاصله عمودی شبکه پایین و بالا حفظ شود. برای این هدف از خرک، چیر، دابل فیکس یا نگهدارنده های مخصوص استفاده می شود.
دابل فیکس در برخی سیستم ها همزمان شبکه زیرین و فوقانی را در موقعیت مشخص نگه می دارد. با این حال، ظرفیت و ارتفاع آن محدود به طراحی محصول است و نمی توان آن را بدون بررسی جایگزین خرک مهندسی کرد.
چگونه اسپیسر مناسب انتخاب کنیم؟
انتخاب درست از پاسخ دادن به چند سوال فنی شروع می شود. اگر فروشنده فقط براساس نام عضو سازه یک مدل معرفی کند، اطلاعات کافی برای تصمیم گیری وجود ندارد.
1. مقدار کاور مورد نیاز چقدر است؟
اولین مرجع، نقشه سازه و مشخصات فنی پروژه است. ارتفاع اسپیسر باید با فاصله واقعی میان خارجی ترین سطح آرماتور و سطح قالب یا بتن مطابقت داشته باشد.
برای مثال، اگر خاموت خارجی ترین میلگرد تیر باشد، کاور از سطح خاموت سنجیده می شود؛ نه از میلگرد طولی داخل آن.
2. اسپیسر در چه عضوی نصب می شود؟
نوع مناسب برای کف فونداسیون با اسپیسر دیوار یا ستون متفاوت است. ابتدا مشخص کنید قطعه باید بار عمودی تحمل کند یا فقط فاصله جانبی را حفظ کند.
3. وزن شبکه آرماتور چقدر است؟
قطر میلگرد، فاصله میلگردها، تعداد لایه ها و وزن آرماتور روی ظرفیت مورد نیاز تاثیر دارند. بار وارد بر اسپیسر فقط وزن اسمی یک میلگرد نیست؛ بارهای موقت ناشی از رفت و آمد و عملیات اجرا نیز می توانند به شبکه منتقل شوند.
4. سطح زیر اسپیسر چیست؟
اسپیسر روی قالب فلزی، قالب پلیمری، بتن مگر، عایق، خاک متراکم یا سطح شیب دار رفتار یکسانی ندارد. پایه کوچک روی سطح نرم ممکن است فرو برود و کاور را کاهش دهد. پایه زبر یا فلزی نیز ممکن است به قالب حساس آسیب بزند.
5. قطر میلگرد با قفل اسپیسر هماهنگ است؟
اگر دهانه قفل کوچک باشد، اسپیسر به درستی نصب نمی شود یا می شکند. اگر بیش از حد بزرگ باشد، قطعه روی میلگرد آزاد می ماند و احتمال جابه جایی آن افزایش پیدا می کند.
6. آیا اسپیسر باید به میلگرد قفل شود؟
در دیوار و ستون، اتصال مطمئن معمولا ضروری است. در سطوح افقی نیز قفل شدن می تواند جابه جایی را کاهش دهد، اما نوع اتصال باید با روش اجرا سازگار باشد.
7. بتن نهایی اکسپوز است یا پوشش داده می شود؟
برای بتن اکسپوز، سطح تماس اسپیسر، رنگ، فرم، احتمال ایجاد رد و تایید نمونه اهمیت بیشتری دارد. ممکن است محصول مناسب یک فونداسیون مدفون برای سطح نمایان بتن انتخاب خوبی نباشد.
8. شرایط محیطی پروژه چیست؟
رطوبت، تماس با خاک، محیط دریایی، مواد خورنده، دما و الزامات دوام می توانند بر انتخاب جنس و نوع اسپیسر تاثیر بگذارند. تصمیم نهایی باید با نظر طراح و ناظر انجام شود.
چک لیست انتخاب اسپیسر
پیش از خرید این موارد را مشخص کنید:
- عضو سازه
- مقدار کاور در نقشه
- قطر میلگرد
- وزن و تعداد شبکه ها
- نوع سطح زیرکار
- افقی یا قائم بودن عضو
- نیاز به قفل روی میلگرد
- ظرفیت بار اعلام شده
- فاصله پیشنهادی نصب
- جنس و کیفیت مواد اولیه
- شرایط محیطی
- نمایان یا غیرنمایان بودن بتن
- تایید دستگاه نظارت
نحوه نصب اسپیسر آرماتور بندی
نصب صحیح به اندازه انتخاب محصول اهمیت دارد. یک اسپیسر مقاوم اگر با فاصله نامناسب یا در محل اشتباه نصب شود، نمی تواند کاور یکنواخت ایجاد کند.
مرحله اول: بررسی نقشه و مشخصات فنی
مقدار کاور، تعداد لایه های آرماتور و جزئیات نگهدارنده ها را از نقشه استخراج کنید. در صورت ابهام، از حدس زدن یا استفاده از رویه یک پروژه دیگر خودداری کنید.
مرحله دوم: آماده سازی سطح قالب یا بستر
سطح باید تمیز و پایدار باشد. وجود ضایعات، سیم های رها شده، گل، روغن اضافی یا ناهمواری می تواند ارتفاع واقعی اسپیسر را تغییر دهد.
اگر بستر نرم است، باید مدلی با سطح اتکای مناسب یا راهکار تایید شده پروژه انتخاب شود.
مرحله سوم: کنترل سلامت اسپیسرها
قطعات شکسته، ترک خورده، تاب برداشته یا دارای قفل معیوب را کنار بگذارید. در اسپیسر بتنی، اختلاف ارتفاع و شکستگی لبه ها باید کنترل شود.
مرحله چهارم: توزیع یکنواخت
اسپیسرها را فقط در نقاط محدود یا اطراف شبکه نصب نکنید. توزیع باید به گونه ای باشد که میلگرد بین تکیه گاه ها افت نکند و حرکت کارگران باعث کاهش کاور نشود.
مرحله پنجم: قرار دادن زیر محل مناسب میلگرد
اسپیسر باید بار شبکه را به شکل پایدار دریافت کند. قرار دادن آن زیر یک سیم فرعی ضعیف یا در نقطه ای که میلگرد روی قطعه نمی نشیند، مناسب نیست.
در شبکه های جوش شده یا میلگردهای متقاطع، معمولا نقاط پایدارتر برای قرارگیری انتخاب می شوند.
مرحله ششم: نصب اسپیسرهای جانبی
در تیر، دیوار و ستون، فاصله جانبی نیز کنترل شود. نصب اسپیسر فقط در کف، کاور طرفین را تضمین نمی کند.
مرحله هفتم: نصب خرک یا نگهدارنده شبکه بالا
پس از تثبیت شبکه زیرین، خرک ها یا نگهدارنده های شبکه فوقانی طبق نقشه نصب شوند. خرک باید روی بخش پایدار قرار گیرد و باعث خرد شدن اسپیسرهای زیرین نشود.
مرحله هشتم: کنترل پس از رفت و آمد
پس از اتمام آرماتور بندی و پیش از بتن ریزی، شبکه باید دوباره بررسی شود. حرکت کارگران، نصب لوله ها، بستن قالب و عبور تجهیزات ممکن است بعضی اسپیسرها را جابه جا یا خرد کرده باشد.
مرحله نهم: کنترل هنگام بتن ریزی
در زمان بتن ریزی نیز باید از جابه جایی شبکه جلوگیری شود. شیلنگ پمپ نباید به شکل کنترل نشده روی آرماتور رها شود و ویبراتور نباید برای هل دادن میلگرد یا شبکه استفاده شود.
تعداد و فاصله اسپیسرها چگونه تعیین می شود؟
برای تمام پروژه ها یک عدد ثابت با عنوان «تعداد اسپیسر در هر متر مربع» وجود ندارد. تعداد مورد نیاز به موارد زیر وابسته است:
- سختی و قطر میلگرد
- فاصله میلگردها
- وزن شبکه
- ظرفیت اسپیسر
- جنس و شکل پایه
- وجود شبکه فوقانی
- بارهای موقت اجرا
- نوع عضو سازه
- سطح زیرکار
- روش بتن ریزی
- الزامات نقشه و مشخصات فنی
استانداردهای مربوط به نگهدارنده آرماتور علاوه بر جنس محصول، به تعداد، محل، ظرفیت بار، پایداری و تثبیت اسپیسر توجه دارند. ACI نیز برای بعضی سیستم های دال، تیر و تیرچه، حداقل های مربوط به تعداد و محل نگهدارنده ها را در استانداردهای تخصصی بررسی کرده است.
روش تخمین اولیه برای خرید
برای برآورد اولیه می توان سطح عضو را به شبکه فرضی محل قرارگیری اسپیسرها تقسیم کرد. اگر فاصله طولی اسپیسرها برابر A و فاصله عرضی برابر B باشد، تعداد پایه اولیه تقریبا از رابطه زیر به دست می آید:
تعداد تقریبی = مساحت عضو ÷ حاصل ضرب A و B
این رابطه فقط برای تخمین خرید است و فاصله های A و B باید از نقشه، دستورالعمل محصول یا نظر مسئول فنی پروژه گرفته شوند. همچنین باید پرت، شکستگی، کناره ها، بازشوها، تیرها و نقاط پرتراکم جداگانه در نظر گرفته شوند.
ارائه یک فاصله عمومی بدون اطلاع از قطر میلگرد و ظرفیت محصول ممکن است گمراه کننده باشد. شبکه سبک با میلگردهای نزدیک به هم و شبکه سنگین فونداسیون به تکیه گاه یکسان نیاز ندارند.
نشانه های کم بودن تعداد اسپیسر
- افت محسوس میلگرد میان دو تکیه گاه
- تغییر کاور با فشار دست یا قدم زدن
- خرد شدن یا کج شدن بعضی اسپیسرها
- تماس شبکه با قالب در بخشی از عضو
- حرکت قفسه هنگام بستن قالب
- نیاز کارگران به قرار دادن لقمه های موقت
- ناتوانی شبکه در تحمل شرایط معمول اجرا
در چنین شرایطی فقط افزودن چند اسپیسر تصادفی کافی نیست. ظرفیت مدل، فاصله نصب و سیستم نگهداری شبکه باید دوباره بررسی شود.
ارتباط اسپیسر با قالب بندی بتن
اسپیسر فاصله میلگرد از سطح قالب را تعیین می کند؛ بنابراین کیفیت اجرای آن به سیستم قالب بندی وابسته است. اگر قالب بتن جابه جا شود، شکم دهد یا درزهای آن باز شود، حتی شبکه آرماتور تثبیت شده نیز نسبت به سطح نهایی بتن در موقعیت طراحی شده باقی نمی ماند.
برای اجرای دقیق باید سه بخش همزمان کنترل شوند:
- قالب در ابعاد و موقعیت صحیح نصب و مهار شود.
- آرماتور مطابق نقشه بسته و تثبیت شود.
- اسپیسرها فاصله آرماتور از سطح قالب را حفظ کنند.
اسپیسر نباید برای جبران خطای قالب بندی استفاده شود. برای مثال، اگر قالب ستون از محور خارج شده باشد، افزایش یا کاهش ارتفاع اسپیسر یک اصلاح اصولی محسوب نمی شود.
اسپیسر روی قالب فلزی و قالب پلاستیکی
سطح و رفتار قالب ها متفاوت است. در استفاده از قالب فلزی باید از حرکت اسپیسر روی سطح روغن خورده و ایجاد تماس فلزی ناخواسته جلوگیری شود.
در قالب بتن پلاستیکی نیز شکل پایه اسپیسر باید به گونه ای باشد که به سطح قالب صدمه نزند و هنگام رفت و آمد یا بتن ریزی حرکت نکند. استفاده از قطعات تیز، شکسته یا پایه های فلزی محافظت نشده می تواند به سطح قالب آسیب وارد کند.
در بتن اکسپوز بهتر است قبل از اجرای گسترده، نمونه ای از ترکیب قالب، روغن، اسپیسر و بتن آزمایش شود تا اثر احتمالی پایه یا تغییر رنگ سطح بررسی شود.
نقش تجهیزات مکمل در اجرای سقف، دیوار و ستون
اسپیسر تنها یکی از اجزای سیستم اجرای بتن مسلح است. پایداری قالب، دسترسی کارگران و نگهداری سقف نیز باید به صورت جداگانه تامین شود.
در اجرای سقف، اسپیسر و خرک موقعیت آرماتور را حفظ می کنند، اما بار قالب و بتن تازه توسط سیستم زیرسازی و تجهیزاتی مانند جک سقفی تحمل می شود. جک سقفی جایگزین اسپیسر نیست و اسپیسر نیز وظیفه باربری قالب سقف را ندارد.
در دیوارها و ستون های مرتفع، دسترسی کارگران برای بستن آرماتور، نصب اسپیسر، بستن قالب و کنترل بتن ریزی اهمیت دارد. استفاده از داربست فلزی یا سکوی کاری مناسب باید براساس طرح ایمنی و شرایط کارگاه انجام شود. داربست دسترسی نیز نباید با سیستم شمع بندی یا نگهدارنده قالب اشتباه گرفته شود.
اشتباهات رایج در استفاده از اسپیسر
انتخاب اسپیسر فقط براساس قیمت
ارزان ترین محصول ممکن است ظرفیت، ابعاد یا کیفیت لازم را نداشته باشد. هزینه تعویض اسپیسر پیش از بتن ریزی معمولا بسیار کمتر از اصلاح پوشش نامناسب پس از اجرای بتن است.
استفاده از یک مدل برای تمام اعضای سازه
اسپیسر دیوار برای تحمل وزن شبکه فونداسیون طراحی نشده و اسپیسر کفی نیز برای حفظ فاصله جانبی ستون مناسب نیست. هر عضو باید جداگانه بررسی شود.
توجه نکردن به قطر میلگرد
قفل اسپیسر باید با قطر میلگرد سازگار باشد. فشار دادن میلگرد قطور داخل قفل کوچک می تواند باعث ترک یا شکست قطعه شود.
استفاده از تعداد کم
کم کردن تعداد اسپیسر برای کاهش هزینه، احتمال افت شبکه و تغییر کاور را افزایش می دهد. تعداد باید براساس عملکرد شبکه و مشخصات فنی تعیین شود.
قرار دادن اسپیسر با فاصله های نامنظم
توزیع نامنظم باعث می شود بخش هایی از شبکه تکیه گاه کافی نداشته باشند. اسپیسرها باید با الگوی مشخص نصب شوند و کناره ها، بازشوها و محل های پرتراکم جداگانه کنترل شوند.
استفاده از سنگ، آجر یا چوب بدون تایید
قطعات سنگ، آجر، چوب یا ضایعات کارگاه ممکن است دارای ارتفاع نامساوی باشند، آب جذب کنند، خرد شوند یا با بتن سازگاری نداشته باشند. این مواد نباید خودسرانه به جای نگهدارنده مشخص شده در پروژه استفاده شوند.
نصب اسپیسر شکسته
اسپیسر شکسته ممکن است هنگام بتن ریزی کاملا خرد شود. حتی اگر قطعه ظاهرا زیر میلگرد قرار گرفته باشد، نمی توان روی ظرفیت آن حساب کرد.
بی توجهی به سطح زیرکار
پایه باریک روی عایق، خاک یا بستر نرم ممکن است فرو برود. در این حالت ارتفاع اسمی محصول با کاور واقعی برابر نخواهد بود.
نصب اسپیسر فقط در یک طرف ستون
قفسه ستون ممکن است هنگام بستن قالب به سمت دیگر حرکت کند. اسپیسرهای جانبی باید در جهت ها و ارتفاع های لازم نصب شوند.
راه رفتن مستقیم روی شبکه
حرکت کارگران می تواند میلگرد، خرک و اسپیسر را جابه جا کند. مسیر دسترسی یا تخته های توزیع کننده بار باید مطابق روش اجرایی پروژه در نظر گرفته شوند.
کنترل نکردن پس از بستن قالب
در زمان نصب قالب دیوار یا ستون، بعضی اسپیسرها ممکن است جدا شوند. بازبینی نهایی پیش از بتن ریزی ضروری است.
تکیه بر نام تجاری محصول
نام هایی مانند هارد فیکس یا ماکس فیکس میان تولیدکنندگان می توانند مشخصات متفاوتی داشته باشند. ظرفیت و ابعاد واقعی محصول باید از کاتالوگ یا برگه فنی بررسی شود.
افزایش خودسرانه ارتفاع اسپیسر
کاور بیشتر همیشه بهتر نیست. افزایش فاصله ممکن است موقعیت موثر آرماتور را در مقطع تغییر دهد. هر تغییری باید با تایید طراح انجام شود.
چک لیست کنترل اسپیسر پیش از بتن ریزی
پیش از صدور اجازه بتن ریزی، موارد زیر بررسی شوند:
کنترل مدارک
- مقدار کاور با نقشه سازه تطبیق داده شده است.
- نوع اسپیسر مورد تایید مسئول فنی یا دستگاه نظارت است.
- مشخصات محصول با قطر و وزن آرماتور هماهنگ است.
- خرک ها و نگهدارنده های شبکه بالا مطابق جزئیات اجرا شده اند.
کنترل ظاهری
- قطعه شکسته یا ترک خورده وجود ندارد.
- اسپیسرها از میلگرد جدا نشده اند.
- پایه ها در سطح نرم فرو نرفته اند.
- شبکه در هیچ نقطه ای با قالب تماس ندارد.
- میلگردها میان تکیه گاه ها افت محسوس ندارند.
کنترل ابعادی
- فاصله میلگرد از قالب در چند نقطه اندازه گیری شده است.
- پوشش زیر، کنار و بالای عضو جداگانه کنترل شده است.
- خاموت ها و خارجی ترین میلگردها مبنای اندازه گیری قرار گرفته اند.
- محل بازشوها، کنج ها و تراکم آرماتور بررسی شده است.
کنترل پایداری
- با فشار معمول، شبکه جابه جایی قابل توجه ندارد.
- خرک ها واژگون یا خم نشده اند.
- اسپیسرها زیر بار شبکه خرد نشده اند.
- بستن قالب موجب حرکت قفسه آرماتور نشده است.
- مسیر عبور کارگران مشخص شده است.
کنترل شرایط بتن ریزی
- محل ورود بتن باعث فشار مستقیم کنترل نشده بر شبکه نمی شود.
- شیلنگ پمپ روی آرماتور رها نخواهد شد.
- روش ویبره به گونه ای است که شبکه جابه جا نشود.
- فرد مسئول برای کنترل آرماتور هنگام بتن ریزی حضور دارد.
- اسپیسر و قطعات جایگزین برای اصلاح فوری موارد آسیب دیده موجود است.
مزایا و محدودیت های استفاده از اسپیسر
مزایا
- حفظ کاور طراحی شده
- کاهش تماس میلگرد با قالب و بستر
- تثبیت بهتر موقعیت آرماتور
- کمک به عبور بتن زیر و اطراف میلگرد
- افزایش نظم و سرعت کنترل آرماتور بندی
- کاهش نیاز به لقمه گذاری نامنظم
- امکان انتخاب مدل متناسب با اعضای افقی و قائم
- کمک به کنترل کیفیت پیش از بتن ریزی
محدودیت ها
- نیاز به انتخاب دقیق براساس بار و شرایط اجرا
- احتمال شکست یا تغییر شکل محصولات کم کیفیت
- نیاز به تعداد کافی و توزیع منظم
- امکان ایجاد اثر روی بتن اکسپوز در صورت انتخاب نامناسب
- کافی نبودن اسپیسر برای نگهداری شبکه فوقانی بدون خرک
- ضرورت بازبینی پس از رفت و آمد و بستن قالب
- تفاوت مشخصات محصولاتی که نام تجاری مشابه دارند
اسپیسر نباید به عنوان راه حل تمام مشکلات بتن ریزی معرفی شود. این قطعه نمی تواند ضعف طراحی، قالب بندی ناپایدار، بتن نامناسب، تراکم ناقص یا آرماتور بندی اشتباه را جبران کند.
عوامل موثر بر قیمت اسپیسر آرماتور بندی
قیمت اسپیسر به یک عامل محدود نمی شود. موارد زیر می توانند روی هزینه خرید تاثیر داشته باشند:
- جنس پلاستیکی، بتنی یا فلزی
- مقدار و کیفیت مواد اولیه
- ارتفاع یا سایز کاور
- ظرفیت تحمل بار
- شکل پایه و نوع قفل
- قطر میلگرد قابل پشتیبانی
- نوع کاربرد افقی یا دیواری
- پیچیدگی طراحی محصول
- کیفیت قالب تولید
- تعداد سفارش
- بسته بندی و هزینه حمل
- وجود مشخصات فنی یا کنترل کیفیت
- تولید سفارشی برای پروژه خاص
مقایسه قیمت باید میان محصولاتی با ارتفاع، ظرفیت و کاربرد یکسان انجام شود. ممکن است دو اسپیسر از نظر ظاهر شبیه باشند، اما یکی برای شبکه سبک و دیگری برای بار بیشتر طراحی شده باشد.
هنگام استعلام بهتر است اطلاعاتی مانند عضو سازه، ارتفاع مورد نیاز، قطر میلگرد، تعداد تقریبی، وزن شبکه و سطح زیرکار را ارائه کنید. این اطلاعات احتمال انتخاب اشتباه را کاهش می دهند.
جمع بندی
اسپیسر آرماتور بندی وسیله ای برای حفظ موقعیت میلگرد و تامین فاصله طراحی شده میان آرماتور و سطح بتن است. این قطعه با کاور بتن تفاوت دارد؛ کاور یک فاصله مشخص در نقشه است و اسپیسر وسیله ای برای اجرای آن فاصله محسوب می شود.
برای انتخاب اسپیسر نباید فقط به نام هایی مانند هارد فیکس، ماکس فیکس یا ویل فیکس اکتفا کرد. مقدار کاور، قطر میلگرد، وزن شبکه، عضو سازه، سطح زیرکار، ظرفیت بار، شیوه اتصال و شرایط بتن ریزی باید همزمان بررسی شوند.
اسپیسرهای کفی برای تامین پوشش زیرین، اسپیسرهای دیواری برای کنترل فاصله جانبی و خرک ها برای نگهداری شبکه فوقانی به کار می روند. استفاده از تعداد کافی، توزیع منظم و بازبینی بعد از بستن قالب و رفت و آمد کارگران بخش جدایی ناپذیر اجرای صحیح است.
شهر قالب در کنار تامین تجهیزات قالب بندی، می تواند نیاز پروژه را از نظر ارتباط میان قالب، آرماتور و تجهیزات اجرایی بررسی کند؛ اما مقدار کاور، نوع اسپیسر و جزئیات نهایی اجرا باید مطابق نقشه سازه و تایید مسئول فنی پروژه انتخاب شوند.
سوالات متداول
1. آیا اسپیسر همان کاور بتن است؟
خیر. کاور بتن فاصله میان سطح خارجی میلگرد و سطح نهایی بتن است، اما اسپیسر قطعه ای است که برای ایجاد و حفظ این فاصله استفاده می شود.
2. برای فونداسیون اسپیسر بتنی بهتر است یا پلاستیکی؟
پاسخ به وزن شبکه، ظرفیت محصول، سطح زیرکار و مشخصات پروژه بستگی دارد. برای شبکه های سنگین معمولا محصولی با ظرفیت بالاتر لازم است، اما جنس به تنهایی معیار کافی برای انتخاب نیست.
3. فاصله اسپیسرها در آرماتور بندی چقدر باید باشد؟
فاصله ثابت و عمومی برای همه پروژه ها وجود ندارد. قطر و سختی میلگرد، وزن شبکه، ظرفیت اسپیسر، بارهای اجرایی و نقشه پروژه باید در تعیین فاصله بررسی شوند.
4. آیا می توان به جای اسپیسر از سنگ یا آجر استفاده کرد؟
استفاده خودسرانه از سنگ، آجر، چوب یا ضایعات توصیه نمی شود؛ زیرا ممکن است ارتفاع یکنواخت، ظرفیت کافی یا سازگاری لازم با بتن نداشته باشند. هر جایگزین باید در مشخصات فنی پروژه تایید شده باشد.
5. تفاوت اسپیسر با خرک میلگرد چیست؟
اسپیسر معمولا کاور زیر یا کنار آرماتور را تامین می کند، اما خرک برای نگهداری شبکه فوقانی نسبت به شبکه پایین استفاده می شود. در یک فونداسیون دو شبکه ممکن است هم اسپیسر و هم خرک لازم باشند.
